Film Cast Away: Poza światem zawiera kilka ekonomicznych lekcji. Najważniejsza z nich jest następująca: większość ludzi nie dostrzega otaczających nas cudów.
Kiedy w 2000 roku na ekrany kin wszedł film w reżyserii Roberta Zemeckisa pod tytułem Cast Away: Poza światem, nie wybrałem się, by go obejrzeć.
Chociaż Zemeckis jest jednym z ostatnich wielkich reżyserów Hollywood (stworzył między innymi Powrót do przyszłości, Forresta Gumpa i Kontakt), nie miałem ochoty oglądać dwuipółgodzinnego filmu o facecie, który utknął na bezludnej wyspie.
Jednak z biegiem lat za pośrednictwem telewizji docierały do mnie fragmenty tego filmu i zacząłem zdawać sobie sprawę, że Cast Away nie jest pozbawiony głębi. Kiedy więc niedawno zobaczyłem ten film na jednej z platform streamingowych, postanowiłem pokazać go dwóm moim synom, którzy mają zaledwie dziesięć i siedem lat.
Ku mojemu zaskoczeniu, bardzo im się spodobał.
To długi film, więc najpierw obejrzeliśmy tylko pierwszą połowę „Czy możemy obejrzeć resztę filmu o tym facecie na wyspie?” – zapytał jeden z nich następnego dnia.
Zgodziłem się, ale poprosiłem ich, aby przewidzieli, co stanie się później. Ich teorie były takie, jakich można oczekiwać od małych chłopców. Na wyspie będą kanibale. Nie, na wyspie będzie potwór. A może jedno i drugie? Armia wojowników z amazońskiej dżungli?
Rzecz jasna w Cast Away nic takiego nie ma. To przede wszystkim opowieść o przetrwaniu i – ośmielę się stwierdzić – o ekonomii. Ale nie uprzedzajmy faktów.
Cast Away i Robinson Crusoe
Cast Away opowiada historię Chucka Nolanda (granego przez Toma Hanksa), analityka systemów w firmie FedEx, który ma obsesję na punkcie wydajności. Podczas podróży służbowej zaczyna szaleć burza, przez co samolot Chucka ulega awarii i spada do oceanu. Jest on jedynym ocalałym i ląduje na bezludnej wyspie gdzieś na Oceanie Spokojnym, tysiące kilometrów od swojej dziewczyny Kelly (granej przez Helen Hunt) i dentysty, u którego miał wcześniej umówioną wizytę (zapowiedź przyszłych wydarzeń!).
Chuck szybko zdaje sobie sprawę, że szanse na ratunek są znikome. Wkrótce jednak okazuje się, że jego głównym celem nie jest znalezienie ratunku, lecz przetrwanie. Musi ustalić, jak zdobyć pożywienie i wodę pitną. Jak uniknąć hipotermii. Jak zrobić narzędzia. W międzyczasie musi stawić czoło wielu wyzwaniom – zarówno fizycznym, jak i emocjonalnym.
Przez lata walczy nie tylko z naturą, lecz także z być może najbardziej przerażającą rzeczą ze wszystkich: całkowitą izolacją. Aby zachować zdrowy rozsądek, Chuck „tworzy” sobie towarzysza z piłki do siatkówki znalezionej w jednej z paczek FedExu. Nadaje mu imię Wilson.
Cast Away okazał się hitem zarówno wśród widzów, jak i krytyków. Film zarobił 430 milionów dolarów przy budżecie produkcyjnym wynoszącym 90 milionów dolarów, a na Rotten Tomatoes, w oparciu o 89 procent pozytywnych recenzji i opinii, został uznany za „świeży”.
Można zrozumieć, dlaczego widzowie byli zainteresowani tym filmem, ale dopiero niedawno uświadomiłem sobie, dlaczego pokochali ten film również ekonomiści.
Cast Away to film, który bierze pod lupę wiele aspektów modelu gospodarki Robinsona Crusoe, czyli eksperymentu myślowego, który ekonomiści od lat wykorzystują w ramach analiz mikroekonomicznych do badania korzyści płynących z handlu, podziału pracy, tworzenia wartości i innych koncepcji ekonomicznych.
W Cast Away widzimy, że wyspiarskie życie Chucka przypomina to, co Henry Hazlitt opisał w swoim klasycznym dziele pod tytułem Ekonomia w jednej lekcji w odniesieniu do wyspiarskiego życia Crusoe:
Jego potrzeby na pierwszy rzut oka wydają się nieskończone. Moknie na deszczu, drży z chłodu, cierpi głód i pragnienie. Potrzebuje wszystkiego: wody do picia, żywności, dachu nad głową, ochrony przed dzikimi zwierzętami, ognia, miękkiego posłania. Nie może naraz zaspokoić wszystkich tych potrzeb – brakuje mu na to czasu, energii i środków. Musi się natychmiast zająć tymi najpilniejszymi. Powiedzmy, że najbardziej dokucza mu pragnienia. Wykopuje w piasku dół, w którym zbierać się będzie woda deszczowa, albo buduje jakieś prymitywne ujęcie. Gdy już zaopatrzy się w choćby niewielką ilość wody, nie będzie poprawiał swego dzieła – musi się zająć znalezieniem żywności. Chce łowić ryby, ale do tego potrzebuje sznurka i haczyka albo sieci – przystępuje do ich wykonania. Wszystko, co robi, odwleka lub uniemożliwia wszelką inną pracę, choćby trochę mniej pilną. Bez przerwy stoi przed problemem wyboru – alternatywnego wykorzystania czasu i pracy[1].
Jedyną istotną różnicą między Robinsonem a Chuckiem jest to, że ten drugi może skorzystać z dóbr konsumpcyjnych, które znalazł w niedostarczonych paczkach FedExu. Może się to wydawać niewielką przewagą, podczas gdy w istocie jest to przewaga ogromna.
Trzeciego dnia pobytu na wyspie Chuck otwiera jedną z paczek i znajduje w niej parę łyżew, które pozwalają mu rozłupywać kokosy (znalezienie i zebranie kokosów było łatwe; prawdziwe wyzwanie stanowiło ich otwarcie). Kiedy otwiera kolejną z paczek i znajduje w niej kasety wideo, nie może co prawda oglądać nagranych na nich filmów, ale może wykorzystać taśmę magnetyczną do tworzenia narzędzi.
Doświadczenia Chucka przypominają widzom o kilku ekonomicznych lekcjach:
1) Koszt alternatywny
Jak zauważył Hazlitt, Crusoe, podobnie jak Chuck, „Bez przerwy stoi przed problemem wyboru – alternatywnego wykorzystania czasu i pracy”.
Widzimy to wielokrotnie w Cast Away. Chuck może łowić ryby lub zbierać kokosy, ale nie może wykonywać obu tych czynności jednocześnie. Może spróbować zbudować tratwę, aby wydostać się z wyspy, ale nie może tego zrobić, jeśli wcześniej nie zgromadzi wystarczających zapasów wody pitnej. Musi więc najpierw znaleźć sposób na zebranie wody.
Hazlitt opisywał koszt alternatywny. To pojęcie kluczowe dla nauki ekonomii. Na najbardziej podstawowym poziomie koszt alternatywny oznacza, że nie ma nic za darmo. Wszystko wiąże się bowiem z jakimś kosztem, nawet jeśli owym kosztem jest coś równie trywialnego i przyziemnego jak nierobienie czegoś innego. Jeśli piszę ten artykuł, to tym samym nie koszę trawnika, nie sprawdzam poczty elektronicznej ani nie robię innych rzeczy, którymi mógłbym w tym czasie się zająć.
Bardziej wyszukana definicja kosztu alternatywnego, którą być może słyszałeś od swojego profesora ekonomii w odniesieniu do zasobów, to „wartość najlepszej alternatywy, z której można zrezygnować”.
Mam nadzieję, że to rozumiesz. Chuck musi zbierać kokosy do jedzenia. Wiąże się to jednak z pewnymi kosztami. Zbierając kokosy, nie zajmuje się wieloma innymi rzeczami, którymi musi się zająć. Co z kolei prowadzi mnie do kolejnej ekonomicznej lekcji.
2) Specjalizacja
Specjalizacja jest jednym z rynkowych cudów, o którym rzadko kiedy w ogóle myślimy. Każdego dnia w Ameryce dziesiątki milionów osób idą do pracy w swoim zawodzie. Niektórzy są hydraulikami. Inni rolnikami. Jeszcze inni inżynierami danych, budowlańcami czy lekarzami.
W przeciwieństwie do Chucka, nie musimy robić wszystkiego na własną rękę. Zamiast tego skupiamy się na konkretnych umiejętnościach (lub na zestawie umiejętności), aby dzięki temu móc bardziej wydajnie produkować określone towary lub oferować określone usługi. Idea ta nazywana jest „podziałem pracy” – rozdzieleniem obowiązków wchodzących w skład procesu produkcyjnego – i przynosi ona korzyści wszystkim uczestnikom rynku.
Nie musimy uczyć się, jak uprawiać ziemię, łowić ryby czy polować, by móc się wyżywić. Zamiast tego tworzymy wartość, wykonując określoną pracę, a inne zadania pozostawiamy ludziom w nich wyspecjalizowanym.
3) Korzyści z handlu
Specjalizacja jest wspaniała, ale sama w sobie nie miałaby większej wartości bez magicznego składnika: handlu.
Handel jest podstawą gospodarki rynkowej, ale niestety Chuck nie ma z kim handlować. Dlatego musi spędzać dużo czasu, ucząc się, jak robić wszystko samemu. Jak rozpalić ogień. Jak łowić ryby za pomocą włóczni. Jak zrobić schronienie i pułapki na zwierzynę.
W gospodarce rynkowej nie musimy robić wszystkich tych rzeczy właśnie dzięki handlowi, który z definicji przynosi korzyści wszystkim stronom każdej transakcji. Dziewiętnastowieczny ekonomista francuski Frédéric Bastiat zilustrował to w przypowieści opartej na dziejach Robinsona Crusoe i Piętaszka (jego towarzysza z wyspy), którzy napotykają handlarza:
Jak głosi historia, pewnego dnia łódź dobiła do Wyspy Rozpaczy. Ponieważ na wyspie było mnóstwo zwierzyny, ale nie zajmowano się rolnictwem, cudzoziemiec chciał wymienić zwierzynę na warzywa. Zaoferował, że dostarczy Robinsonowi i Piętaszkowi całą potrzebną im zwierzynę, a tym samym skróci ich dzień pracy o sześć godzin. W zamian mieli dawać mu dwa kosze warzyw dziennie. Wydłużyłoby to czas poświęcony rolnictwu z sześciu do dziewięciu godzin. W ten sposób handel zagraniczny przyczyniłby się do powstania oszczędności netto w wysokości trzech godzin pracy każdego dnia zarówno dla Robinsona, jak i dla Piętaszka.
Crusoe i Piętaszek oddalają się na chwilę, by omówić tę propozycję. Piętaszek jest jej zwolennikiem, podczas gdy Crusoe jest sceptyczny.
Robinson zwrócił uwagę Piętaszkowi, że jeśli zaakceptują ofertę obcokrajowca, ich własny przemysł łowiecki zostanie zrujnowany. Z kolei Piętaszek zwrócił uwagę Robinsonowi, że nadal będą mieli tyle samo dziczyzny do zjedzenia co obecnie. Co prawda musieliby dłużej pracować na roli, ale koniec końców dzięki całej transakcji zaoszczędziliby trzy godziny pracy.
Następnie Robinson argumentował, że trzy godziny zaoszczędzonej pracy nie były zyskiem, lecz stratą, ponieważ wszyscy wiedzą, że praca jest bogactwem. Zresztą, co zrobiliby z tymi trzema godzinami?
Piętaszek odpowiedział, że mogą je wykorzystać na łowienie ryb, ulepszanie domu, czytanie lub po prostu na obijanie się i próżnowanie. Przekonania Robinsona były jednak zbyt mocno zakorzenione w laborystycznej teorii pracy, by dać się przekonać. Szczerze wierzył, że miarą bogactwa jest sama praca (a nie jej produkt netto).
W swojej przypowieści Bastiat obala różne sofizmaty ekonomiczne, niemniej główna lekcja, jaka z niej płynie, brzmi: handel przynosi korzyści obu stronom. Niestety Robinsonowi ciężko było to zrozumieć.
Biedny Chuck nie napotyka jednak nikogo, z kim mógłby handlować, więc nie jest w stanie poprawić swojej sytuacji w ten sposób.
4) Wartość subiektywna
Moją ulubioną ekonomiczną lekcją płynącą z Cast Away jest przesłanie o subiektywnej wartości. W różnych momentach filmu widzimy, że wartość przedmiotów nie jest stała, lecz zmienia się w zależności od sytuacji Chucka.
Jednym z przykładów jest sytuacja, gdy Chuck próbuje rozpalić ogień. Próbuje i próbuje, ale zwyczajnie mu nie wychodzi. W gospodarce rynkowej zapalniczka za złotówkę jest dla nas czymś błahym. Na bezludnej wyspie szybko dostrzegamy jednak, że coś równie pospolitego jak zwykła zapalniczka ma ogromną wartość.
Zemeckis zręcznie ukazuje nam ową ideę pod koniec filmu. Po tym, jak Chuck został uratowany, przez około dziesięć sekund wpatruje się w zapalarkę, która pozwala wytworzyć płomień jednym pstryknięciem. Chuck zdaje sobie teraz sprawę z olbrzymiej wartości przedmiotu, który uważał za coś oczywistego, zanim utknął na wyspie.
Innym przykładem są nóżki krabowe – pyszne i drogie jedzenie, które wielu z nas uwielbia. Po tym, jak Chuck rozpala ogień, widzimy, jak łapczywie pożera kraba, którego przyrządził, korzystając z płomieni. Widać, że mu smakuje.
„Mmmmm” – mówi Wilsonowi, swojemu wyimaginowanemu przyjacielowi-piłce do siatkówki. „Polubiłbyś kraby”.
W dalszej części filmu, po uratowaniu Chucka, współpracownicy z FedExu urządzają przyjęcie na jego cześć, świętując fakt, że człowiek, którego uważali za zmarłego, jednak żyje. Gdy wszyscy opuszczają imprezę, Chuck zostaje sam w pokoju. Widzi ogromny stos krabowych nóżek na talerzu. Podnosi jedną z nich i patrzy na nią z obrzydzeniem.
Po czterech latach spędzonych na wyspie Chuck nie jest już w stanie spojrzeć na krabią nóżkę – o jej zjedzeniu nie wspominając.
Lekcja jest prosta. Dobra nie mają wewnętrznej wartości. To ludzie nadają im wartość, ceniąc różne rzeczy w różny sposób; a ceny pomagają nam orientować się w świecie stale zmieniającej się wartości przedmiotów.
Podsumowanie
Cast Away to przyjemny film – z wielu powodów. Historia miłosna Kelly i Chucka jest poruszająca i słodko-gorzka. Scenariusz jest pomysłowy i pozwala Hanksowi błyszczeć nawet w filmie z niewielką liczbą dialogów. Wiele scen jest absolutnie przepięknych.
Niemniej tym, co najbardziej mi się w tym filmie podoba, jest to, że zmusza do myślenia. Nie tylko sprawia, że zastanawiasz się, jak sam postąpiłbyś w takiej sytuacji; sprawia, że zaczynasz dostrzegać rzeczy, których nigdy wcześniej nie dostrzegałeś – i że zaczynasz je doceniać.
Prawda jest taka, że każdego dnia cieszymy się mnóstwem wspaniałych rzeczy – gorącymi prysznicami i zapalniczkami, sklepami spożywczymi, oknami i oświetleniem – które po prostu bierzemy za pewnik. Łatwo o taką postawę, a mimo swoich doświadczeń na bezludnej wyspie nawet Chuck zaczyna tak postępować.
Pod sam koniec filmu Chuck jedzie wiejską drogą, popijając wodę z butelki. Niby nic wielkiego – po prostu beznamiętnie popija wodę, jak każdy z nas.
Ale widzowie wiedzą, o co chodzi. Chuck ani nie musiał zbierać deszczówki, ani nie musiał wykopywać studni – ma po prostu coś, za co zapłacił złotówkę na stacji benzynowej.
Zemeckis mówi nam, że większość ludzi nie dostrzega otaczających nas cudów, które nie są dziełem przypadku i które nie powinny być brane za pewnik.
Autor: Jon Miltimore
Źródło: FEE.org
Tłumaczenie: Przemysław Hankus
[1] Henry Hazlitt, Ekonomia w jednej lekcji, tłum. Grzegorz Łuczkiewicz, Instytut Ludwiga von Misesa, Warszawa 2012, s. 90.