Czyli jak kapitalistyczne innowacje upowszechniają luksus.
Ekonomista Joseph Schumpeter opisał zdolność kapitalizmu do przekształcania dóbr luksusowych przeznaczonych dla elit w przystępne produkty dla mas. Od jedwabnych pończoch, niegdyś zarezerwowanych dla królowych, po syntetyczne diamenty, które dziś są w zasięgu ręki zwykłych konsumentów – to właśnie kapitalistyczne innowacje napędzają demokratyzację konsumpcji.
W książce pod tytułem Kapitalizm, socjalizm, demokracja austriacki ekonomista Joseph Schumpeter przedstawił jedną z najważniejszych cech gospodarek wolnorynkowych. Oto, co napisał:
To właśnie tania odzież, tania bawełna i sztuczny jedwab, buty, samochody itd. są typowymi osiągnięciami produkcji kapitalistycznej, i nie są to z reguły ulepszenia, które by wiele znaczyły dla ludzi bogatych. Królowa Elżbieta miała jedwabne pończochy. Nie jest typowym osiągnięciem kapitalizmu dostarczanie większej ilości jedwabnych pończoch królowym, lecz umożliwienie dostępu do tego dobra robotnicom fabrycznym, dostępu opłacanego coraz mniejszym wysiłkiem[1].
Anegdota Schumpetera na temat królowej Elżbiety i jej jedwabnych pończoch ilustruje wyjątkową zdolność kapitalizmu do demokratyzacji konsumpcji.
Początkowo jedwabne pończochy stanowiły symbol uprzywilejowania rodzin królewskich i elit, jednak – jak twierdził Schumpeter – prawdziwym osiągnięciem kapitalizmu nie jest jedynie dostarczanie dóbr luksusowych bogatym, ale sprawienie, by tego rodzaju towary stały się dostępne dla zwykłych ludzi. Innowacje wynikające z przedsiębiorczości, masowa produkcja, konkurencja oraz postęp technologiczny – napędzane przez chęć zysku – czynią dobra niegdyś nieosiągalne powszechnie dostępnymi.
Zjawisko to podnosi standard życia osób biedniejszych poprzez zniesienie barier klasowych i szersze rozprzestrzenianie się dobrobytu. Według Schumpetera transformacyjna siła kapitalizmu polega na nieustannym przekształcaniu dóbr luksusowych w przedmioty codziennego użytku oraz na poprawie w ten sposób dobrobytu ludzi ze wszystkich warstw społecznych.
Obecny rynek diamentów doskonale ilustruje spostrzeżenie Schumpetera. Dawniej diamenty symbolizowały bogactwo i ekskluzywność, a dostęp do nich miała przede wszystkim zamożna część społeczeństwa. Jednak postęp technologiczny, a zwłaszcza produkcja diamentów syntetycznych metodą wysokiego ciśnienia i wysokiej temperatury (ang. High Pressure High Temperature, HPHT) oraz technologia chemicznego osadzania z fazy gazowej (ang. Chemical Vapor Deposition, CVD) radykalnie odmieniły tę sytuację.
Dla przykładu technika CVD polega na wytwarzaniu syntetycznych diamentów poprzez osadzanie atomów węgla z gazu bogatego w ten pierwiastek na substracie. W ramach tej metody zarodek diamentowego kryształu umieszcza się w komorze próżniowej wypełnionej gazami takimi jak metan i wodór. Po ich podgrzaniu do bardzo wysokich temperatur gazy te ulegają rozkładowi, a atomy węgla osadzają się warstwa po warstwie na zarodku, powoli tworząc diament. Proces ten pozwala na ścisłą kontrolę czystości, wielkości oraz jakości diamentów, dzięki czemu jest on niezwykle wydajny i opłacalny w porównaniu z tradycyjnymi metodami wydobycia diamentów.
Diamenty syntetyczne stały się nie tylko bardziej przystępne cenowo, lecz także przyczyniły się do spadku cen diamentów naturalnych. Jak pisano w niedawnym artykule opublikowanym w „Guardianie”:
Diamenty naturalne kosztują obecnie 26 procent mniej niż jeszcze dwa lata temu, co w czasach wysokiej inflacji stanowiłoby zdumiewający spadek wartości, gdyby nie fakt, że cena ich bliźniaków, diamentów tworzonych w laboratorium, spadła o 74 procent począwszy od 2020 roku.
Co więcej, ich syntetyczne odpowiedniki mogą lepiej trafiać w gusta klientów ze względu na ich etyczne i środowiskowe korzyści w porównaniu z diamentami wydobywanymi w kopalniach. Zamiast pozyskiwać je w strefach naznaczonych krwawymi konfliktami, łamaniem praw człowieka oraz niszczeniem środowiska naturalnego na skutek prymitywnych metod wydobycia, dzisiejsze diamenty coraz częściej pochodzą z laboratorium.
Podobnie jak jedwabne pończochy, które z oznaki królewskiego statusu przeszły drogę do powszechnego użycia, tak samo diamenty przechodzą dziś podobną ewolucję. Ich syntetyczne wersje znoszą historyczne bariery związane z ceną, niedostępnością i ekskluzywnością, przekształcając je z symbolu luksusu w dobro dostępne niemal dla każdego.
Autor: Marian Tupy
Źródło: HumanProgress.org
Tłumaczenie: Alan Gruszecki
[1] J. Schumpeter, Kapitalizm, socjalizm, demokracja, tłum. M. Rusiński, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009, s. 82.