Nowa książka przyjechała do nas z drukarni.
To zawsze miły moment. Zwieńczenie czasem kilku-, częściej kilkunasto-, a w tym szczególnym przypadku KILKUDZIESIĘCIOMIESIĘCZNEJ pracy. Praca ta w absolutnej większości polega na wpisywaniu i przesuwaniu literek na ekranie monitora. Przebiega ona – jak to się dzisiaj mówi – w świecie bitów, a nie w świecie atomów. Ma to swoje plusy (literki na ekranie monitora można przesuwać w dowolnym miejscu świata), ale ma też swoje minusy – ukształtowanemu ewolucją w świecie atomów ludzkiemu mózgowi trudniej odczuwać satysfakcję z osiągnięć w świecie bitów. Lubimy czegoś dotknąć, pomacać, powąchać. Dlatego piękną rzeczą jest wziąć wreszcie do rąk namacalny efekt długotrwałych wysiłków. Gdy mowa o działalności wydawniczej ten ogólny efekt jest dodatkowo wzmocniony tym, że w nasze ręce trafiają książki – miłe w dotyku i pachnące świeżym drukiem.
Dawniej za każdym razem, gdy przyjeżdżała do nas nowa książka, celowo dawałem sobie dłuższą chwilę, żeby się tym nacieszyć. Robiłem kawę (bo co jest lepszego niż kombinacja kawa + książka) i siedziałem sobie w towarzystwie tej nowej książki. Oglądałem ją z każdej strony, kartkowałem, czytałem losowe fragmenty, wspominałem różne „przygody” i problemy w procesie – bo zawsze jakieś się zdarzają. Niestety później, gdy po naszym home office zaczęły raczkować i tuptać małe dzieci (najpierw jedno, potem drugie), spokojnego czasu dla siebie zrobiło się znacznie mniej, a ten mój mały rytuał na kilka lat popadł w zapomnienie.
Parę dni temu postanowiłem do niego wrócić. Akurat dotarła do nas książka Socjalizm w mundurze – olbrzymia, majestatyczna i będąca efektem aż trzech lat prac (tak wyszło). Świetna okazja, żeby pocelebrować. Zrobiłem jak kiedyś: posprzątałem stół, zaparzyłem kawę i zadowolony zasiadłem do oględzin.
Niestety nie zdążyłem skosztować nawet łyka, by znaleźć paskudną literówkę w pierwszym haśle spisu treści – spisu treści, który pamiętam, jak sam gruntownie sprawdzałem, do którego sam zgłaszałem poprawki naszej Ani zajmującej się składem, i w którym sam później weryfikowałem prawidłowe naniesienie tych poprawek. Straszliwie się zezłościłem. Rzuciłem wszystko i zacząłem kompulsywnie przeglądać pliki robocze z różnych etapów procesu, zawierające kolejne partie poprawek. To ja dokładnie sprawdzałem spis treści, jak mogłem przegapić takiego babola? W którym momencie on się tam pojawił? No i znalazłem…
Ale najpierw zróbmy krok wstecz. W sumie kilka kroków. Jako że dawno, dawno temu naszemu wydawnictwu ciążył reputacyjny balast takiej sobie jakości, odkąd prawie 10 lat temu przejąłem stery nasz zespół jest przewrażliwiony na punkcie poziomu tłumaczeń, literówek itd. Powiedzmy, że mamy wydawnicze PTSD. Przez lata tworzyliśmy i modyfikowaliśmy nasz proces w dość typowy sposób: trafiał się błąd -> ustalaliśmy, dlaczego przeszedł niezauważony -> wprowadzaliśmy zmiany w procesie, żeby to się nie powtórzyło.
Jak jednak tłumaczył teoretyk chaosu Ian Malcolm w Parku Jurajskim: „Życie znajdzie sposób”. I mimo iż za każdym razem, gdy zdarzy się nam jakaś wtopa, dostrajamy proces tak, żeby stał się odporny na dany rodzaj błędów, co rusz przydarza nam się jakiś zupełnie nowy kiks, wymykający się naszym aktualnym kontrolom jakości. Tak, jakby chaos zawsze był o krok przed nami.
Przykładowo kiedyś nanieśliśmy kilka warstw poprawek na tekst, a po ostatniej z nich książka poszła do druku. Po kilku miesiącach czytelnik wysłał mi zdjęcie błędu w książce z uprzejmą sugestią, żebyśmy poprawili to przy okazji dodruku. Tak się złożyło, że pamiętałem ten błąd – bo sam go wcześniej znalazłem i byłem pewny, że zgłosiłem do poprawy. Jak udało się później ustalić, po naniesieniu na tekst dajmy na to trzeciej partii poprawek, czwarta partii naniesiona została na wersję pliku sprzed trzeciej partii. Inaczej mówiąc pozbyliśmy się jednych błędów, a inne trafiły z powrotem do tekstu. Od tego czasu archiwizujemy wszystkie pliki z poprawkami i nawet po naniesieniu najmniejszej zmiany – choćbyśmy poprawiali tylko jedną literówkę – sprawdzamy wyrywkowo, czy finalny plik uwzględnia wszystkie transze poprawek.
Innym razem poprawialiśmy na okładce jeden mały detal. To miała być ostatnia zmiana przed wysłaniem plików do druku. Na szczęście ktoś z zespołu wychwycił, że podczas nanoszenia tej jednej drobnej zmiany, coś się grafikowi „kliknęło” i w zupełnie innym miejscu pojawił się byk. Szczęśliwie udało się to wyłapać przed wydrukowaniem nakładu, niemniej od tego momentu mamy zasadę, że każda, choćby minimalna zmiana w jednym miejscu na okładce pociąga za sobą konieczność ponownego dokładnego sczytania – literka po literce – wszystkich zawartych na niej treści.
Jeszcze innym razem mieliśmy już pliki w zasadzie gotowe, po czym autor poprosił o wprowadzenie pewnej zmiany na ostatnią chwilę. Wyścig z czasem, szamotanina i ostatecznie wysłaliśmy pliki do druku nieświadomi faktu, że nanoszona w pośpiechu zmiana spowodowała przesunięcie stron w złożonym już tekście. Zapomnieliśmy to zaktualizować, na skutek czego w końcowej części książki numeracja stron przestała się pokrywać ze spisem treści. To chyba nasza największa wpadka, po której wprowadzony został zakaz – znów, nawet jeśli poprawiana jest pojedyncza literówka – wysyłania plików do druku przed uprzednim sprawdzeniem szeregu newralgicznych miejsc (jak choćby zgodność numeracji stron w spisie treści i indeksie).
Całkiem niedawno, mimo iż nasze przekłady – już w wersji po redakcji, korektach i składzie – na koniec sczytywane są jeszcze przez kilka par oczu, przeoczyliśmy jedną literówkę w spisie treści. To z kolei skłoniło nas do ustalenia zasady, by na koniec procesu wprowadzić dodatkowe, skrupulatne sprawdzenie stron tytułowych, strony redakcyjnej, spisu treści i pierwszego rozdziału. Chodzi o to, że nawet jeśli, niezależnie od liczby sczytań, zawsze jakiś błąd w tekście się ostanie, niech nie ostaje się on na pierwszych stronach książki – to wyjątkowo irytuje czytelnika i negatywnie go nastraja już na samym początku lektury.
Po latach nasz proces zrobił się długi i żmudny, miejscami wręcz mozolny. Gdy po raz czwarty czytam treści na okładce literka po literce i znajduję jeszcze jakiś drobny detal do poprawy, zamiast się cieszyć, jestem zły – bo wiem, że poprawienie tego detalu wiąże się z koniecznością przeczytania tych wszystkich treści kolejny, piąty raz. Ale efekty tego „ciągłego doskonalenia” są niewątpliwe. W naszych książkach jest coraz mniej błędów, a jakość przekładów jest na coraz wyższym poziomie. W porównaniu do tego, jak wydawaliśmy książki dziesięć lat temu różnica jest ogromna.
Czasem miewam nawet wrażenie, że poszliśmy w tym o krok za daleko i wkładamy w to zbyt dużo wysiłku. Dodatkowe kilkanaście godzin pracy, żeby znaleźć, powiedzmy, dwie literówki w ogólnym rozrachunku może się zwyczajnie nie opłacać. Ta praca kosztuje, a istnieje przecież jakiś optymalny stosunek jakości do ceny i książki nie są wolne od tych realiów. To jednak obszar, w którym lepiej pójść o krok za daleko niż zatrzymać się o krok za wcześnie.
Wróćmy do najświeższego błędu, któremu zapewniliśmy nieśmiertelność. Wszystkie opisane wyżej etapy procesu zostały wykonane i odhaczone. Osobiście gruntownie sprawdzałem spis treści, zleciłem naniesienie sporej liczby poprawek, a następnie dokładnie sprawdziłem, czy wszystkie te poprawki zostały prawidłowo wprowadzone do tekstu. Po naniesieniu tych poprawek nikt nie grzebał już w spisie treści – bo nie było takiej potrzeby. Jak zatem pojawił się tam błąd?
Przejrzenie różnych wersji plików roboczych pozwoliło łatwo ustalić, że w kolejnych wersjach tekstu tego błędu nie ma, nie ma, nie ma… aż nagle w jakiś magiczny sposób się pojawia. Choć wyglądało to na niepokalane poczęcie, z czasem oczywiście znalazło się wyjaśnienie, które nie wymaga wiary w czary. Otóż Ania, która składa nam książki, zapisuje pliki skrótem klawiszowym CTRL+S. Najwyraźniej za którymś razem CTRL się jej nie wcisnął, a że kursor stał sobie akurat na końcu pierwszego hasła spisu treści, wskoczyła tam nieproszona literka „s”. I nie chodzi tu o to, żeby na forum publicznym wepchnąć Anię pod autobus. Ania składa dla nas książki od dziesięciu lat i jest w tym hiperprofesjonalna. Szczerze polecam jej usługi. To po prostu kolejny przykład tego, jak życie znajduje sposób.
W reakcji znów dodamy krok do procesu: będzie zakładał dodatkowe sprawdzenie WSZYSTKICH „newralgicznych” części książki przed wysłaniem plików do druku – także tych części, w których w teorii nikt nie miał już grzebać. Ania z kolei przeucza się z zapisywania plików skrótem CTRL+S na zapisywanie ich kliknięciem myszki. Wyścig zbrojeń pomiędzy naszymi procesami a entropią trwa dalej.
Nawiasem mówiąc, tego rodzaju błędy, które od czasu do czasu dosłownie „pojawiają się” w miejscach tekstu, w których nikt nie miał już niczego ruszać często były powodem sporów pomiędzy mną a naszym redaktorem naczelnym, Przemkiem Hankusem. Czasem, gdy wydawało się, że pliki są już gotowe i można je wysyłać do drukarni, Przemek wynajdywał jeszcze jakiś detal, który jego zdaniem warto było poprawić – już nie błąd, ale jakąś językową niezgrabność, niedoskonałość w układzie czy typografii etc. – i słusznie proponował, żebyśmy to poprawili. Ja często się nie zgadzałem i też uważam, że słusznie – bo korzyść jest minimalna, a naniesienie dowolnej, choćby najmniejszej i najprostszej poprawki, to otwarcie furtki dla nieujarzmionych sił chaosu. Wolę przełknąć drobną niedoskonałość, niż wystawić tekst na ryzyko pojawienia się w nim jakiegoś dziwacznego chochlika w losowym miejscu. Trudno w tej kwestii ustalić, które mniejsze zło rzeczywiście jest mniejsze.
Tak to wygląda. Oczywiście część opisanych wcześniej błędów to typowe przypadki czegoś nieoczywistego patrząc wprzód, a oczywistego patrząc wstecz. Czasem było to także po naszej stronie zwykłe myślenie życzeniowe, które może zaskakująco długo działać – aż kiedyś nie zadziała. Ale często to po prostu teoria chaosu w czystej postaci. Czego byśmy nie robili, życie znajdzie sposób. Entropia ma swoje tajne chwyty.
Podsumowując, wznowienie mojego książkowego rytuału nie mogło pójść gorzej. Miała być pachnąca drukiem książka, gorąca kawa i zasłużona satysfakcja. Tymczasem książka mnie wkurzyła, kawa wystygła, a zamiast satysfakcji jest złość. Złość ta zostanie przekuta w kolejny dodatkowy krok w naszym procesie, który pozwoli uniknąć tego rodzaju wpadek w przyszłości.
Cóż więcej rzec. Limitowane egzemplarze z literówką w pierwszym haśle spisu treści będą dostępne od 24 lutego. Limitowane, bo przy okazji dodruku usuniemy ten błąd. To dobre miejsce, żeby zaapelować do tych z Was, którzy lubią się poświęcać: kupujcie tę książkę z błędem, żeby inni nie musieli.
Krzysztof Zuber
PS. Na koniec w ramach bonusu ujawniam najlepszy błąd, jaki kiedykolwiek znaleźliśmy. Na wstępnym etapie projektu okładki książki o austriackiej szkole ekonomii grafik przez pomyłkę (freudowską?) określił Ludwiga von Misesa największym MŚCICIELEM tej szkoły. Może w tym przypadku trzeba było przymknąć oko i drukować książkę z błędem, bo marketing mielibyśmy za darmo 🙂
PPS. A dlaczego tak trudno jest nie przepuszczać literówek w tekście? Bo czytając, nie przesuwamy wzroku po literach, lecz po znaczeniach. Mózg nie jest biernym odbiornikiem tekstu, lecz aktywnym systemem predykcji: zgaduje, co powinno pojawić się dalej i wypełnia luki zanim jeszcze oko zdąży je zarejestrować. Dopóki literówka nie burzy sensu zdania, zwykle pozostaje niezauważona. Umysł, nastawiony na sens, rytm i ciągłość narracji, traktuje drobne odchylenia jak szum, który można bezpiecznie zignorować. Można wręcz powiedzieć, że litrówka nie jest błędem percepcji, lecz, paradoksalnie, dowodem jej skuteczności. Wyłapaliście literówkę w poprzednim zdaniu?