Poglądy Adolfa Hitlera na sowiecki system gospodarczy stopniowo ewoluowały – od początkowego sceptycyzmu do końcowego uwielbienia.
Prawdopodobnie najważniejszym i zarazem najbardziej kontrowersyjnym pytaniem, z jakim mierzymy się, gdy przychodzi do interpretacji poglądów Hitlera na gospodarkę, jest pytanie o związek między elementami gospodarki rynkowej a elementami gospodarki centralnie planowanej w jego sposobie myślenia.
Do pewnego stopnia możemy jedynie spekulować na temat tego, jakie było rzeczywiste stanowisko Hitlera w tej kwestii przed rokiem 1933, ponieważ utrzymywał on swoje plany w kompletnej tajemnicy – głównie po to, by nie zrazić do siebie przedsiębiorców. W rozmowach z Ottonem Wagenerem, przewodniczącym sekcji do spraw polityki gospodarczej Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników (NSDAP), Hitler raz za razem podkreślał, jak ważne jest utrzymywanie jego planów gospodarczych w tajemnicy. Dla przykładu we wrześniu 1931 roku stwierdził:
Wynika z tego, co zawsze podkreślałem, a mianowicie, że idea ta nie może w żaden sposób zostać uczyniona przedmiotem propagandy, a nawet jakiejkolwiek dyskusji, z wyjątkiem najściślejszej grupy roboczej. Tak czy inaczej da się ją wprowadzić w czyn tylko wtedy, gdy będziemy mieli w rękach władzę polityczną. A nawet wtedy będziemy mieli za przeciwników, oprócz Żydów, zarówno cały przemysł prywatny, a zwłaszcza przemysł ciężki, jak i średnich i wielkich właścicieli ziemskich oraz rzecz jasna banki.
W swoich przemówieniach skierowanych do przemysłowców, które wygłosił przed 1933 rokiem, Hitler przedstawiał się jako zwolennik własności prywatnej; z kolei w innych przemówieniach zaciekle atakował kapitalizm. Często w jego wystąpieniach rolę odgrywały względy taktyczne, a innym razem – mając tego pełną świadomość – mówił wyłącznie to, co chcieli usłyszeć zgromadzeni. Jedno natomiast jest pewne: głównym zamierzeniem Hitlera było rzecz jasna pogodzić zalety konkurencji i selekcji (w sensie socjodarwinistycznym) z „zaletami” gospodarki zarządzanej i kontrolowanej przez państwo.
Podczas gdy państwo miało kierować gospodarką zgodnie z zasadą „interes publiczny ponad interesem własnym”, a także wyznaczać cele gospodarcze, w tak wyznaczonych ramach konkurencja bynajmniej nie miała zostać zlikwidowana, ponieważ Hitler postrzegał ją jako podstawowe źródło wzrostu gospodarczego i postępu technologicznego. Niemniej jednak istotne było to, że Hitler nie podzielał przekonań liberałów gospodarczych, zgodnie z którymi dobro wspólne można osiągnąć w rezultacie gry, w której udział bierze wiele różnych interesów jednostkowych.
Hitler powiedział o tym otwarcie podczas przemówienia z 13 listopada 1930 roku:
W świecie biznesu, a w istocie i we wszystkich sferach naszego życia, musimy pozbyć się przekonania, zgodnie z którym najważniejsza jest korzyść jednostki, oraz zgodnie z którym korzyść wszystkich bierze swój początek w interesie własnym jednostki i w oparciu o niego powstaje. Innymi słowy, musimy pozbyć się przekonania, zgodnie z którym wyłącznie korzyść jednostki może przyczynić się do korzyści odnoszonych przez ogół wspólnoty. Prawdą bowiem jest coś dokładnie odwrotnego – to korzyść wspólnoty określa zakres korzyści odnoszonych przez jednostkę. Zysk jednostki zależy wyłącznie od zysku wspólnoty. […] Jeśli powyższa zasada nie zostanie zaakceptowana, wówczas nieuchronnie dojdzie do rozwoju egoizmu i zniszczenia wspólnoty.
Z uwagi na ówczesne sukcesy gospodarcze rządów narodowych socjalistów Hitler miał coraz mniej zastrzeżeń do gospodarczego centralnego planowania. O tym, jak istotna była kwestia centralnego planowania gospodarki przez państwo, można się przekonać, czytając osobiście napisane przez Hitlera w sierpniu 1936 roku Memorandum dotyczące Planu Czteroletniego. W dokumencie tym wyraził on swój podziw dla i zarazem obawy związane z sowieckim systemem gospodarki centralnie planowanej:
Niemiecka gospodarka albo zrozumie nowe zadania gospodarcze, albo okaże się niezdolna do dalszego istnienia w tej nowoczesnej epoce, w której państwo sowieckie tworzy swój olbrzymi plan.
Hitler był przekonany o wyższości sowieckiego systemu gospodarki centralnie planowanej nad systemem gospodarki kapitalistycznej. To właśnie z tego powodu tak zaciekle domagał się i ostatecznie wymusił wydłużenie okresu państwowej kontroli nad gospodarką również w Niemczech.
Hitler przypisywał sukces narodowosocjalistycznej polityki gospodarczej w znacznej mierze państwowej kontroli nad gospodarką. Co najmniej od 1940 roku stopniowo stawał się jeszcze większym zwolennikiem gospodarki centralnie planowanej – po części dlatego, że był on przekonany o wyższości Związku Radzieckiego i jego systemu gospodarczego [nad innymi systemami]. W monologach wypowiadanych w obecności jego najbliższego grona zaufanych współpracowników (znanych jako „rozmowy przy stole”) w nocy z 27 na 28 lipca 1941 roku Hitler stwierdził:
Sensowne wykorzystanie sił narodu można osiągnąć tylko przez centralną gospodarkę planową.
Mniej więcej dwa tygodnie później powiedział:
Co do planowej gospodarki, dopiero zaczynamy i wydaje mi się czymś pięknym budowa ogólnoniemieckiego i europejskiego ładu gospodarczego
Stwierdzenie, że jeśli chodzi o centralne planowanie gospodarki, Niemcy dopiero zaczynały, jest bardzo ważne, ponieważ wskazuje, iż Hitler ani myślał o zmniejszeniu rozmiarów państwowej ingerencji w gospodarkę – nawet po zakończeniu wojny – lecz, dokładnie odwrotnie, w istocie planował jeszcze bardziej zwiększyć zakres i skalę państwowej kontroli nad gospodarką.
Piątego lipca 1942 roku Hitler wyraził opinię, że skoro do tej pory niemiecka gospodarka była w stanie radzić sobie z niezliczonymi problemami, to
w pierwszej kolejności da się to wytłumaczyć faktem, że narodową gospodarką w coraz większym stopniu kierowało państwo. Tylko z tego powodu możliwe stało się postawienie celu całego narodu ponad interesami pojedynczych grup. Nawet po wojnie nie będzie możliwa rezygnacja z państwowego kierowania gospodarką narodu, gdyż w przeciwnym razie każdy krąg interesów myślałby wyłącznie o spełnianiu własnych życzeń.
Najwyraźniej poglądy Hitlera na sowiecki system gospodarczy również ewoluowały – od początkowego sceptycyzmu do końcowego uwielbienia. Dnia 22 lipca 1942 roku, podczas jednej z „rozmów przy stole”, Hitler zaciekle bronił sowieckiego systemu gospodarczego, a nawet tak zwanego systemu stachanowskiego, co było „skrajnie głupie”, aż do przesady:
Również do Stalina należy żywić bezwarunkowy szacunek. Na swój sposób ten facet jest prawdziwym geniuszem! Poznał doskonale swoje ideały, jak choćby postać Czyngis-chana oraz innych, a gospodarcze planowanie jego autorstwa jest tak wszechstronne, że przewyższa je chyba tylko nasz Plan Czteroletni. Nie mam nawet cienia wątpliwości co do faktu, że w Związku Radzieckim – w przeciwieństwie do państw kapitalistycznych, takich jak na przykład Stany Zjednoczone – nie znajdzie się ani jeden bezrobotny.
Podziw, z jakim Hitler wypowiadał się o sowieckim systemie gospodarczym, potwierdzają także notatki Wilhelma Scheidta, adiutanta Walthera Scherffa („przedstawiciela do spraw historii wojskowości”) i członka sztabu generalnego Führera, który miał bliski kontakt z Hitlerem i od czasu do czasu brał udział w odprawach sztabu. Scheidt pisał, że Hitler „nawrócił się na bolszewizm”. Twierdził, że na podstawie wypowiedzi Hitlera można było wyciągnąć następujące wnioski:
Z początku Hitler był materialistą w stopniu wystarczającym, by jako pierwszy dostrzegł związek pomiędzy potężnymi osiągnięciami Związku Radzieckiego w zakresie zbrojeń a jego silną, hojną i totalną organizacją gospodarki.
Scheidt pisał, że będąc pod wrażeniem sowieckiego systemu, Hitler uznał, iż istnieje „ścisły związek między jego systemem gospodarczym a tak znienawidzonym bolszewizmem”, a dodatkowo musiał przyznać, że „wróg rozwinął system znacznie bardziej całościowo i bez żadnych udziwnień. Wróg ten stał się jego sekretnym wzorem do naśladowania”. „Doświadczenia komunistycznej Rosji”, w szczególności przekonanie o rzekomej wyższości sowieckiego systemu gospodarczego, sprowokowały ostre reakcje samego Hitlera i zaufanego kręgu jego doradców:
Inne systemy gospodarcze nie wydają się stanowić dla nas żadnej konkurencji.
Jak twierdzi Scheidt, Hitler był „entuzjastycznie” nastawiony do racjonalności organizacji rolnictwa w ZSRR, a „przeogromne zakłady przemysłowe, które dawały wymowne świadectwo pomimo tego, że zostały zniszczone”, robiły na nim niemałe wrażenie.
W rozmowie z Benito Mussolinim z 22 kwietnia 1944 roku niemiecki dyktator przyznał, że jest już całkowicie przekonany:
Kapitalizm się skończył. Narody nie chcą już dłużej się za nim opowiadać. Zwycięzcami na placu boju pozostały faszyzm i narodowy socjalizm – oraz być może także bolszewizm na Wschodzie.
Jak podkreślił w swoim ostatnim przemówieniu radiowym z 30 stycznia 1945 roku, był przekonany, że „epoka nieokiełznanego liberalizmu gospodarczego właśnie dobiegła końca”. Przytoczone tu wypowiedzi Hitlera z lat 1935–1945, a w szczególności te z początku lat czterdziestych, pokazują, że z czasem stał się on zażartym krytykiem systemu wolnej przedsiębiorczości, a jednocześnie zwolennikiem gospodarki centralnie planowanej i zarządzanej przez państwo.
Artykuł napisany w oparciu o treść książki Rainera Zitelmanna pt. Socjalizm w mundurze. Adolf Hitler i jego wizja narodowego socjalizmu
Autor: Rainer Zitelmann
Źródło: FEE.org
Tłumaczenie: Przemysław Hankus